یک پرتره امضاشده از آدولف هیتلر که به رضاشاه پهلوی اهدا شده، امروز در مجموعه کاخ صاحبقرانیه نگهداری میشود. این هدیه که در جریان سفر خانواده رضاشاه به آلمان نازی دریافت شد، نمادی از روابط سیاسی و دیپلماتیک ایران و آلمان در دهه ۱۳۱۰ شمسی است؛ روابطی که در بستر رقابت قدرتهای جهانی شکل گرفت و سرانجام با آغاز جنگ جهانی دوم به نقطه پایان رسید.
به گزارش سرویس روی خط رسانه ها دلیل، یکی از اشیای تاریخی قابل توجه باقیمانده از دوران پهلوی اول، پرترهای امضاشده از آدولف هیتلر است که به رضاشاه پهلوی اهدا شده و هماکنون در مجموعه کاخ صاحبقرانیه، واقع در مجموعه فرهنگیتاریخی نیاوران تهران، نگهداری میشود. این تصویر در قاب اصلی خود قرار دارد و بر روی قاب آن، نشان صلیب شکسته (سواستیکا) و علامت اختصاصی آدولف هیتلر با حروف «AH» دیده میشود.
در بخش پایینی این عکس، متنی به زبان آلمانی درج شده که بهمنزله تقدیرنامهای رسمی است. ترجمه این متن چنین است: «به پیشگاه والای اعلیحضرت همایونی، رضا شاه پهلوی، شاهنشاه ایران، همراه با بهترین آرزوها؛ برلین، ۱۲ مارس ۱۹۳۶؛ آدولف هیتلر.» این تاریخ مطابق با اسفندماه ۱۳۱۴ شمسی است.
بر اساس اسناد تاریخی، این هدیه در جریان سفر تاجالملوک آیرملو، همسر رضاشاه، به همراه دو دخترش اشرف و شمس پهلوی به آلمان و دیدار با آدولف هیتلر دریافت شد. در مقابل، خانواده سلطنتی ایران نیز دو تخته فرش نفیس ایرانی به رهبر آلمان نازی هدیه دادند که روی یکی تصویر هیتلر و بر روی دیگری نماد سواستیکا بافته شده بود. گفته میشود هیتلر در این دیدار، سه عکس امضاشده از خود را به خانواده رضاشاه اهدا کرده و با اشاره به محدودیتهای مالی آلمان، عذرخواهی کرده بود که امکان تقدیم هدیهای گرانقیمتتر را ندارد.
در آن مقطع تاریخی، رضاشاه نگاه مثبتی به نظم، اقتدار و الگوی حکمرانی فاشیستی آلمان داشت و روابط تهران–برلین نیز در چارچوب ملاحظات بینالمللی شکل گرفته بود. برخلاف تصور رایج، وابستگی سیاسی ایران به بریتانیا نهتنها مانع این روابط نبود، بلکه در مراحل اولیه با تأیید و حتی تشویق لندن همراه شد؛ چراکه هدف اصلی بریتانیا، مهار نفوذ اتحاد جماهیر شوروی و جلوگیری از گسترش کمونیسم در اروپا و منطقه بود.
پس از شکست آلمان در جنگ جهانی اول، این کشور با بحران اقتصادی و بیکاری گسترده مواجه شد و بریتانیا نگران بود که این شرایط، آلمان را به سمت کمونیسم سوق دهد. از همین رو، گسترش روابط اقتصادی و سیاسی آلمان با کشورهایی مانند ایران، بهعنوان عاملی برای ثبات اقتصادی آلمان و دور نگهداشتن آن از بلوک شرق تلقی میشد.
دیدار خانواده رضاشاه با هیتلر در شرایطی انجام شد که بریتانیا نیز درگیر بحران انتقال قدرت بود. جرج پنجم، پادشاه بریتانیا، در دیماه ۱۳۱۴ درگذشت و پس از او ادوارد هشتم با حواشی شخصی گستردهای روبهرو شد که نهایتاً به استعفای زودهنگامش انجامید. این دوره گذار، همزمان با گسترش روابط ایران و آلمان بود.
اما با آغاز جنگ جهانی دوم و بهویژه پس از حمله آلمان به شوروی در خرداد ۱۳۲۰، معادلات سیاسی بهطور کامل تغییر کرد. ایران به دلیل موقعیت راهبردی و منابع نفتی، به مسیر اصلی انتقال کمکهای متفقین به شوروی تبدیل شد و لقب «پل پیروزی» گرفت. در همین چارچوب، ارتباطات پیشین ایران با آلمان بهانهای برای فشار متفقین شد و سرانجام به خلع رضاشاه و اشغال ایران انجامید.